बीड पोलिसांची देशात ऐतिहासिक कामगिरी! बीडचे पोलीस अधीक्षक नवनीत कावत यांच्या संकल्पनेतून देशातील पहिला ‘DeepEye AI’ प्रकल्प कार्यान्वित;
जाणून घ्या काय आहे हा पॅटर्न.
बीड /विशेष प्रतिनिधी: गुन्हेगारीचा तपास गतिमान, पारदर्शक आणि हायटेक करण्यासाठी बीड जिल्हा पोलीस दलाने एक क्रांतिकारी पाऊल उचलले आहे. बीडचे पोलीस अधीक्षक (SP) नवनीत कावत साहेब यांच्या संकल्पनेतून बीडमध्ये ‘डीप-आय’ (DeepEye AI) हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित देशातील पहिलाच ‘एन्ड-टू-एन्ड’ इन्व्हेस्टिगेशन सपोर्ट प्रकल्प कार्यान्वित करण्यात आला आहे. गृह विभागाने चाचणीसाठी निवडलेल्या राज्यातील काही प्रमुख एआय प्रकल्पांपैकी हा एक अत्यंत महत्त्वाकांक्षी पथदर्शी (Pilot) प्रकल्प असून, बीडमधील या यशानंतर हा पॅटर्न संपूर्ण महाराष्ट्र राज्यात लागू होण्याची दाट शक्यता आहे. स्थानिक वर्तमानपत्रांत या प्रकल्पाबाबत वाचलेल्या सर्वसामान्यांना ‘डीप-आय’ नेमका काय आहे आणि याचे फायदे काय, याबद्दल उत्सुकता आहे. बीड जिल्हा पोलीस दलाच्या या क्रांतीचा ‘पाठलाग न्यूज’ने घेतलेला हा सविस्तर आढावा: 🛑 ‘डीप-आय’ प्रकल्प नेमका काय आहे? हा संपूर्णपणे डिजिटल प्लॅटफॉर्म असून मोबाईल ॲप आणि वेब पोर्टल अशा दोन्ही स्वरूपात उपलब्ध आहे. तक्रारदाराने तक्रार दिल्यापासून ते थेट न्यायालयात दोषारोपपत्र (Charge Sheet) दाखल करेपर्यंतची गुन्हे तपासाची सर्व प्रक्रिया एकाच सिस्टीममध्ये चालते. गुन्हेगारांचा शोध घेणे, पुराव्यांचे विश्लेषण करणे आणि कायदेशीर प्रक्रिया गतिमान करणे यासाठी या कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वापर केला जात आहे. ⚡ प्रकल्पाची मुख्य वैशिष्ट्ये आणि फायदे: १. अवघ्या ३ ते ४ मिनिटांत FIR ची नोंदणी पारंपरिक पद्धतीने गुंतागुंतीच्या गुन्ह्यांमध्ये प्राथमिक माहिती अहवाल (FIR) तयार करण्यासाठी पोलिसांना साधारण ३ ते ४ तास लागतात. परंतु, ‘डीप-आय’ प्रणालीमुळे तक्रारदाराच्या तोंडी माहितीवरून कायद्यानुसार वर्गीकरण करून, भारतीय न्याय संहिता (BNS) नुसार योग्य ती कलमे सुचवून एफआयआरचा अचूक मसुदा अवघ्या ३ ते ४ मिनिटांत तयार होतो. २. बीड शहर पोलीस ठाणे झाले ‘कागदमुक्त’ (Paperless) या प्रणालीमुळे पोलीस ठाण्यातील सध्या वापरात असलेली ३० पेक्षा जास्त भौतिक (Physical) रजिस्टर्स कायमची बंद झाली आहेत. गुन्ह्यांची आणि गुन्हेगारांची सर्व माहिती आता वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना केवळ एका क्लिकवर डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध होते. ३. अथांग डेटाचा ‘एआय नॉलेज बेस’ या सिस्टीमला अधिक बुद्धिमान बनवण्यासाठी बीड जिल्ह्यातील २०१७ पासूनचे सर्व FIR आणि ८०० पेक्षा जास्त आरोपपत्रे (Charge Sheets) यामध्ये फीड करण्यात आली आहेत. या डेटाचा वापर करून एआय पोलिसांना तपासाचे नियोजन करणे आणि जुन्या गुन्हेगारांचा इतिहास शोधण्यात मदत करते. ४. तपास प्रक्रियेत ‘DeepEye’ ची भूमिका स्वयंचलित दस्तऐवज निर्मिती: घटनास्थळाचा पंचनामा आणि जप्ती पंचनामा तयार करण्याचे काम ही प्रणाली स्वतः करते. फॉरेन्सिक आणि तांत्रिक विश्लेषण: वैद्यकीय अहवाल, फॉरेन्सिक पुरावे, सीडीआर (Call Detail Record) संभाषणे, आयपी ॲड्रेस आणि सीसीटीव्ही फुटेजचे स्वयंचलित विश्लेषण करून संशयितांची ओळख पटवणे या प्रणालीमुळे काही सेकंदांत शक्य झाले आहे. खटल्यांवर लक्ष (Trial Tracking): न्यायालयात आरोपपत्र दाखल झाल्यानंतरही कोर्टातील खटल्याच्या प्रगतीवर ही प्रणाली लक्ष ठेवते. ५. गुन्हेगारी रोखण्यासाठी ‘प्रतिबंधात्मक पोलीसिंग’ गुन्हेगारी वाढीचा इशारा (Crime Spike Alert): एखाद्या विशिष्ट भागात अचानक गुन्हे वाढल्यास ही यंत्रणा पोलिसांना तात्काळ ‘अलर्ट’ पाठवून संवेदनशील भागात गस्त (Patrolling) वाढवण्याच्या सूचना देते. महिला सुरक्षा (Women Safety Insights): महिलांच्या सुरक्षेला धोका निर्माण होऊ शकणाऱ्या हॉटस्पॉट भागांचे विश्लेषण करून प्रतिबंधात्मक उपाययोजना सुचवण्याची विशेष सोय यात आहे. 🔒 अत्यंत सुरक्षित आणि पारदर्शक यंत्रणा डेटा सुरक्षा: डिजिटल स्वरूपातील संवेदनशील पुरावे आणि केस डायरी पूर्णपणे सुरक्षित आणि कूटबद्ध (Encrypted) स्वरूपात साठवली जाते, जेणेकरून त्यात कोणताही फेरबदल करता येणार नाही. ऑडिट ट्रेल्स (Audit Trails): कोणत्या अधिकाऱ्याने फाईलमध्ये कधी बदल केला किंवा कोणता डेटा तपासला, याची प्रत्येक सेकंदाची नोंद सिस्टीममध्ये ठेवली जाते. यामुळे डेटा लीक होण्याचा धोका नाहीसा होतो. मकोका (MCOCA) आणि ‘एमपीडीए’ (MPDA) फ्लॅगिंग: एखादा गुन्हेगार सराईत असेल, तर त्याच्याविरुद्ध विशेष कायद्यांतर्गत कारवाईची आवश्यकता आहे का, याचे विश्लेषण ही प्रणाली आधीच फ्लॅग करते. 🏛️ राज्यस्तरीय तज्ज्ञ समितीकडून कौतुक हा प्रकल्प संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी एक ‘आदर्श मॉडेल’ ठरू शकतो, म्हणूनच नुकतीच आयआयटी कानपूर (IIT Kanpur), सी-डॅक (C-DAC) आणि आयसर (IISER) च्या उच्चस्तरीय तज्ज्ञ समितीने बीड येथे येऊन ‘डीप-आय लॅब आणि सर्व्हर रूम’ ची सखोल पडताळणी केली आणि या प्रणालीच्या कार्यक्षमतेचे तोंडभरून कौतुक केले. बीड पोलीस दलाने तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात घेतलेली ही उत्तुंग झेप नक्कीच जिल्हावासीयांसाठी अत्यंत अभिमानास्पद आहे!
हे पोर्टल मालक, प्रकाशक शिवदास मारोती मुंडे यांनी पाठलाग कार्यालय,"शिवशक्ती " पाण्याच्या टाकी जवळ, महात्मा फुलेनगर, केज जि.बीड(महाराष्ट्र) येथून प्रकाशित केले.(पोर्टल मध्ये प्रकाशित झालेल्या बातम्या संदर्भात संपादक, मालक सहमत असतीलच असे नाही. **कुठलाही वाद-विवाद केज न्यायालयाच्या कक्षेत.
